Илеткел "Ш.Суваннын "Кара-Баштыг" деп чечен чугаазында кол маадырнын овур-хевири"

Шангыр-оол Монгушевич Суваннын "Кара-Баштыг" деп чечен чугаазында кол маадыр Кара-Баштыгнын овур-хевирин сайгарарын оралдашкан. Онзагай чуулу - кол маадырнын овур-хевирин психологтуг талазындан коргускен.

Скачать:

Предварительный просмотр:

Муниципалдыг район «Тес-Хем кожууннуң» муниципалдыг бюджеттиг өөредилге чери

Самагалтайның №1 ортумак ниити билиг школазы

Республика чергелиг «Келир үеже базым» деп

Секция: Тыва чогаал

«Ш.Суваңның «Кара-Баштыг» деп чечен чугаазында кол маадырның овур-хевири»

Ажылды Самагалтайның №1 ортумак ниити билиг

школазының 10-гу клазының өөреникчизи

Дүүрүң Честек-Кат кылган

Удуртукчузу: Элбек Э.К.,

тыва дыл болгаш чогаал башкызы

Уруглар чогаалы – литературада база бир онзагай черни ээлеп турар адыр.

Тыва литературада ат-сураглыг чогаалчылар ажы-төлдү ӊ эстетиктиг негелделерин кичээнгейге ап, уругларны ӊ сагыш-сеткилин хөй-хөй чогаалдары-биле өөртүп чоруурлар. Амгы үеде бичии уругларны ӊ ө ӊ нүктери апарган чогаалдар элээн хөй. Оларга С. Сарыг-оолду ӊ «Кижи – бойдусту ӊ төлү», М. Эргепти ӊ «Ѳдүгенде чайлаг», М. Кенин-Лопсанны ӊ «Хайыралыг Калчан-Шилги», Е. Танованы ӊ «Иени ӊ салым-хуузу», Ч.Кууларны ӊ «Шораан» дээш оон-даа өске. Ынчангаш тыва уруглар чогаалында бисти ӊ , элээди уругларны ӊ сонуургалынга, сеткил-сагыжынга, дыл-домаанга дүүштүр бижиттинген чогаалдар бары өөрүнчүг.

2014 чыл Россияда культура чылы кылдыр чарлаттынган, а тыва литературада Тываның улустуң чогаалчылары С.Сүрүң-оол, К-Э.Кудажы, А.Даржай база оларның аразында ады чүгле тыва номчукчуларга эвес, а орус дылдыг номчукчуларга солун чогаалдарны бижээн Ша ӊ гыр-оол Монгушевич Сува ӊ 65 харлап турар юбилейлиг чыл бооп турар. Ол уругларны ӊ хар-назынынга, сонуургалынга дүүштүр «Чүреккир», «Азыранды», «Ээлчег», «Чээн-оол», «Эзирек», «Тоол чурттуг оол» деп чечен чугааларны болгаш «Хүн-Херелден аалчылар», «Чагаа», «Кижи-Бурус» деп тоожуларны сө ӊ нээн. Ол чогаалдарны ӊ аразында элээди оолду ӊ овур-хевирин чурааны «Кара-Баштыг» деп чечен чугаазын улуг сонуургал-биле номчаан мен. Чечен чугаада Тываны ӊ бир төөгүзүнге доктаап, элээди оолду ӊ овур-хевирин өскелерден ылгалдыг чуруп көргүскен.

Ш.Сува ӊ ны ӊ чогаадыкчы ажыл-чорудулгазынга үнелелдерни А.К.Калзан, Е.Т.Чамзырын, С.С.Комбу бергеннер.

Тыва критиктерни ӊ баштайгыларыны ӊ бирээзи А.К.Калзан ХХ чүс чылды ӊ 90 чылдарында «Тыва прозада чаа аттар тыптып келгени өөрүнчүг. Оларга А.Даржай, Ч.Куулар, Ч.Ирбижей, Ш.Сува ӊ хамааржыр» дээн [Калзан 1991 14].

Е.Т.Чамзырын Ш.Сува ӊ ны ӊ уругларга бижээни чогаалдарын сайгарып тура, «… чечен чугаалар уругларны ӊ мөзү-бүдүжүнге улуг салдарлыг» деп бедик үнелелди берген [Чамзырын 2009 123]. Ш.Суваң критиктерниң берген үнелелдерин бедии-биле үнелевишаан, ону бадыткаарын оралдажып чоруур деп санап болур.

Ынчангаш чогаалчының чогаадыкчы ажыл-чорудулгазын сайгарган ажылдар бар. Ынчалза-даа кайы-даа авторлар «Кара-Баштыг» деп чогаалын долузу-биле сайгарбаан. Моон ажылывыстың чаазы болгаш чугулазы тодараттынып турар.

Ажылывысты ӊ сорулгазы: Ш.Сува ӊ ны ӊ «Кара-Баштыг» деп чечен чугаазында Кара-Баштыгны ӊ овур-хевирин сайгарары:

Ону чедип алырда:

• «Кара-Баштыг» деп чечен чугааны ӊ долу сайгарылгазын кылыр;
• Кара-Баштыгны ӊ овур-хевирини ӊ чуруттунганыны ӊ онзагайын тодарадыр;
• Темага хамаарышкан литература-шүгүмчүлелдиг ажылдарны сайгарып, таныжар.

Ажылдың объектизи: Шаңгыр-оол Суваңның«Кара-Баштыг» деп чечен чугаазы.

Предмеди: Кара-Баштыгны ӊ овур-хевири.

Ажылды ӊ методтары: хайгаарал, сайгарылга, дилеп тыварының методтары болгаш статистика аргазы.

Ажылды ӊ практиктиг ужур-дузазы: тыва дыл, чогаал башкыларынга болгаш өөреникчилерге тыва уруглар прозазында элээди оолдарны ӊ овур-хевирин сайгарарынга ажыктыг боор дээрзинге идегеп турар бис.

Ажыл киирилде, ийи эге, тү ӊ нел болгаш литература да ӊ зызындан тургустунган.

1 эге. Ш. Сува ӊ ны ӊ «Кара-Баштыг» деп чечен чугааны ӊ

утказы болгаш тургузуу

Уруглар чогаалчызы А.Барто: «Уругларга бижиири улуг кижилерге бижииринден каш дакпыр харыысалгалыг, нарын» деп чугаалааны кончуг шын, чүге дээрге чогаалчы бүрүзү уругларга бижип шыдавас, ону чүгле бичиилерни ӊ психологиязын, аажы-ча ӊ ыны ӊ , назы-харыны ӊ онзагайын билир кижи бижип шыдаар» деп Е.Т.Чамзырын бодунун ажылынла айтып турар. [Чамзырын 2009 98]

Литературлуг словарьда чогаалды ӊ идеязы дээрге чогаалчыны ӊ илередир дээн бодалы деп тодараткан.

Тема-чогаалда көдүртүнген кол айтырыг. Ону көдүрерде, ыяап-ла бир бодалга даянып алыр. Ынчангаш идея биле тема сырый харылзаалыг, өскээр чугаалаарга, чогаалды ӊ идей-тематиказын тургузар.

1. Идей-тематиказы

Ш.Сува ӊ чечен чугаазында тыва аймактарны ӊ кыргыс дарлалыны ӊ үезини ӊ амыдыралыны ӊ дугайында бодалды дамчыштыр төөгү темазын көдүрерин оралдашкан деп санап турар бис. Ону чогаалды ӊ сөзүглелдери бадыткап турар:

« Кыргыстарны ӊ башкы доскуулу бисче хенертен кедеп халдап келди » (ШС Тчо 67).

Ол үени ӊ дүүшкүүрлүүн Сыырганы ӊ сөстерин дамчыштыр илереткен: «Кыргыстар үр үе иштинде кайы-даа аймак-биле чаалашпаан, аразында ында-хаая месилдежи бээр дээрден башка» , «Ынчангаш холдары кижип, өске аймактарга күжүн дөгеп турар апарганы ол-дур» (ШС Тчо 67).

Ол үени ӊ болуушкуннары Тывада болуп турар дээрзин Эйлиг-Хем, Туран, Эжим, Ѳөк деп черлер аттары херечилеп турар.

«… түлүштер, маадырлар шаг-шаанда үргүлчү кыргыстар-биле удур-дедир оорлажыр, дайылдажыр…» (ШС Тчо 67). «А бо түлүштер, маадырлар тайга-таскыл талазынче дескелей көжүп, кыргыстар дайын үндүрер деп тур» (ШС Тчо, 67).

Ынчангаш кыска чечен чугаазын автор Тываны ӊ төөгүзүн номчукчуга каксы дамчыдарын оралдашкан. Ш.Сува ӊ ны ӊ «Кара-Баштыг» деп чечен чугаазын төөгү темазынга бижиттинген деп бадыткап болур.

«Сюжет чогаалда кол черни ээлеп турар. Ол – болуушкуннарны ӊ хөделиишкинин, шимчээшкинин дамчыдар, ынчангаш сюжетти дамчыштыр чогаалды ӊ тема-идеязы илереттинер, овур-хевирлер чуруттунар. Сюжетти ӊ кезектери – дүүшкүн, өөскүдүлге, ды ӊ зыгыышкын, чештииниишкин» [ЛЭС 126].

«Кара-Баштыгны ӊ » сюжедин автор тода дамчыткан. Чечен чугааны ӊ чештиниишкини Боом баарынга доскуул шериглерни ӊ чыглып келгеш, хөөрежип, ол үени ӊ дүшкүүрлүүн чугаалаажып турары. «…доскуул шериглери бөлүк-бөлүк болуп алгаш, тоо быдарадыр халдып үнүпкен» (ШС Тчо 65).

Өөскүдүлге – доскуул шериглерини ӊ одаг кыпсып, кежээки чемин чип, удуп чыдып алганын хамаарыштырып болур: « Хайгыылчылар ыыт чок чемненип олурганнар », «Эрткен кыжын дии ӊ неп чорааныны ӊ дугайында Аганак төөгүп орган» (ШС Тчо 68). Шак ынчалдыр таваар, шөлээн турган амыдыралга, хенертен аайыл-халап диргелип келир.

Чогаалды ӊ ды ӊ зыгыышкыны хеп-хенертен болган: « Кижилерни ӊ алгы-кышкызындан, каккылашкан хылыштарны ӊ кы ӊ гыраан даажындан Кара-Баштыг отту чаштап келген » (ШС Тчо 68). Кара-Баштыгны ӊ ачазы оглунга: « Оттуг кезекти одагдан алгаш, медээ одааны ӊ оваазын кыпсып үндүрүвүт, оглум. А бис сени доза тураалы » (Шс Тчо 69) деп чугаалааны чечен чугааны ӊ ды ӊ зыгыышкыны болуп, оо ӊ болуушкуннарын улам дүшкүүрлүг болдуруп турар.

Чогаалчы чечен чугааны ӊ чештиниишкинин трагиктиг кылдыр көргүскен. Кара-Баштыг ачазыны ӊ дилээн күүседипкен. Медээни ӊ одаан кыпсыпкан. «Үр-даа болбаанда, медээ одааны ӊ чалбыыжы дээр-шаар окталы берген» (ШС Тчо 68).

Ынчангаш «Кара-Баштыны ӊ » сюжедини ӊ болуушкуннары дес-дараалашкак, чедимчелиг кылдыр бижиттинген болгаш номчукчуларны ӊ кичээнгейин хаара тудуп шыдапкан деп санап турар бис.

2 эге. Кара-Баштыгны ӊ овур-хевирини ӊ чуруттунганыны ӊ

Ш.Сува ӊ ны ӊ «Кара-Баштыг» деп чечен чугаазында ниитизи-биле дөрт овур-хевир чуруттунган. Оларга улуг кижилер, хайгыылчылар: Аганак, Сыырга, Кара-Баштыгны ӊ ачазы болгаш Кара-Баштыг көстүп турар.

Бо овур-хевирлерни ӊ аразында Кара-Баштыг ылгалып көстүп турар, чүге дээрге оо ӊ кылган ажыл-херектери, үүлгедиглери-биле чечен чугааны ӊ тема-идеязы, сюжеди сырый харылзаалыг. Ынчангаш Кара-Баштыгны чечен чугааны ӊ кол маадыры кылдыр санап турар бис.

Чогаалчы Кара-Баштыгны ӊ овур-хевирин чуруурда, өске чогаалдарда ышкаш, чогаалды ӊ дылыны ӊ уран-чечен аргаларын ажыглавайн, а маадырларны ӊ диалогтарын болгаш оо ӊ кылып турар ажыл-херектерин дамчыштыр чураан.

Кара-Баштыг номчукчуга, бир дугаарында, мынчаар чуруттунуп келир: « Элээди оолак Кара-Баштыг кургаг хараганнар чыып, хола паш тип каан одагны ӊ чанынга эккеп каан отка чыннып олуруп алган » (ШС Тчо 67).

«Мындыг сараалыг үеде оглу ӊ ну хей-ле доскуулче алыр-дыр сен ийин» - деп, Аганак чугалаан.

Кара-Баштыгны ӊ ачазы кезек ыыт чок ора:

- Авазы чок болган соонда, аалга-даа, черге-даа чарылбас болган, үргүлчү кады чоруур апарган адашкылар-дыр бис. … Ды ӊ иелээ болгаш…» (ШС Тчо 67). Оолду ӊ адазы оглун кадыг-бергеге өөредип, ча ӊ чыктырып, кезээде кады ап алгаш, амыдыралды ӊ бергелерин боду көргүзүп чорааш, өөредип каан деп билдинип турар.

Бис бодаарывыска, ол аажок угаанныг, чоок кижилерге бердинген, салган сорулгазын эчизинге чедирер дээн утка бар хире. А чүге? База бир маадыр Аганакты ӊ чугаазындан Кара-Баштыг оо ӊ оглу-биле де ӊ назы-харлыг оол, элээди оолдарны ӊ кылгы дег ажылдарын кылып, чаваа-богба өөоедип, аалынга олурзун деп олурар. «Чаъс соонда, өл артар, чаа соонда, төл артар» деп үлегер чугааны киирип тургаш, амыдыралды ӊ берге байдалдары база турар деп чүвени билиндирип сагыштыг чугаа чорударга, Кара-Баштыгны ӊ ачазы чөпшээрежип олурар. Оглу а ӊ аа кандыг-даа огулуг тодаргай харыы бербейн баар.

Ынчангаш Кара-Баштыгны ӊ авазы чок, чүгле ачазы бар, кады төрээннери база чок деп билдинер.

Кара-Баштыгны ӊ ачазынга ынаан дараазында одуруглар херечилеп турар: « Ачазындан ынай-даа када чарлыр хө ӊ нү чок…, ирт кежи кылын негейин эжингеш, ачазыны ӊ артыы талазынга чыдып алыр ». (ШС Тчо 67).

Чеченчугааны ӊ ды ӊ зыгыышкынында, кыргыс, таладан келгенде, Кара-Баштыг ёзулуг маадырлыг чоруун дамчыштыр оо ӊ эрес-дидимин, тывынгыр-сагынгырын автор чедимчелиг көргүскен.

«чүү болганын Кара-Баштыг дораан-на билип кааш, одаандан оттуг кезекти ала тыртып алгаш, медээ одааны ӊ оваазын чыып каан Боом дагны ӊ бажынче халып үнүп-ле каан. … Кургаг сиген, хады ӊ тозу, ыяш чиирбейи чыдар овааны ӊ таваанче оттуг кезекти ол октапкан» (ШС Тчо 68).

Чонунга төлептиг маадырлыг чорукту кылыры – чүден-даа артык шиитпирлиг болур деп чүвени чогаалды ӊ кол маадыры Кара-Баштыгны дамчыштыр көргүскен. Кижилерге эки чүүлдү кылганынга оол өөрүп, « Аалдарда шериглер аъттанып эгелээн боор » (ШС Тчо 68) деп амырап боданган. Автор Кара-Баштыгны бодуну ӊ үезини ӊ маадыры кылдыр чурааны канчаар-даа аажок ханы уткалыг.

Ш.Сува ӊ Кара-Баштынгы ӊ овур-хевирин номчукчуга көргүзерде, а ӊ аа диалогтар болгаш оо ӊ кылып турар ажыл-херектерин дамчыштыр көргүскени өске овур-хевирлерден ылгалдыг болгаш бир янзы кылдыр онзаланып турар. Кара-Баштыгны ӊ даштыкы портреди чуруттунмаан-даа болза, чогаалчы оо ӊ овур-хевирин долузу-биле дамчыдып шыдаан.

Ынчангаш Кара-Баштыг элээди назылыг, авазы болгаш кады төрээннери чок, ачазынга ынак, оон кезээде, каяа-даа чарылбас, кончуг эрес-дидим, сагынгыр-тывынгыр, аваангыр-кашпагай,төлептиг аажы-ча ӊ ныг оол кылдыр чуруттунган деп тү ӊ нелге келдивис.

Ажылывыска Ш.Сув ӊ ны ӊ «Кара-Баштыг» деп чечен чугаазында Кара-Баштыгны ӊ овур-хевирин чураанын сайгарып көөрүн оралдаштывыс.

Бирги эгеде «Кара-Баштыг» деп чечен чугааны ӊ идей-тематиказын болгаш сюжедин сайгарарын оралдашкан бис. Чечен чугаада тыва аймактарны ӊ кыргыс дарлалынын үезинде амыдыралын дамчыштыр төөгү темазын илереткен деп тү ӊ нелге келдивис.

Чогаалды ӊ сюжеди дес-дараалашкак, оо ӊ кезектерин долузу-биле ажыглаттынган. Ш.Сува ӊ чечен чугааны ӊ болуушкуннарын дүүшкүнүнден эгелээш, чештиниишкинге чедир таарымчалыг, бүзүрелдиг кылдыр номчукчуларга дамчыткан.

Ынчангаш Ш.Сува ӊ ны ӊ «Кара-Баштыг» деп чечен чугааны ӊ идей-тематиказы солун, сюжетти ӊ кезектерни долузу-биле ажыглааш, чедимчелиг кылдыр бижиттинген чечен чугаа деп түңнеп турар бис.

Ийиги эгеде Кара-Баштынгы ӊ овур-хевирин чурааныны ӊ онзагайын тодараткан. Чечен чугаада ниитизи-биле дөрт овур-хевир чуруттунган. Оларга улуг кижилер Аганак, Сыырга, Кара-Баштыгның ачазы болгаш кол маадыр – Кара-Баштыг.

Кара-Баштыгны ӊ овур-хевирин чурааныны ӊ онзагайы – Ш.Сува ӊ Кара-Баштыгны ӊ овур-хевирин чуруурда, уран-чечен аргаларны ажыглаваан, а оо ӊ дугайында кижилерни ӊ диалогтарын болгаш маадырны ӊ кылган ажыл-херектерин дамчыштыр чурааны чогаалды ӊ маадырын бир онзагай болдуруп турар.Чечен чугаада Кара-Баштыгның овур-хевири көскү черни ээлеп турар.

Ш.Суваң – тыва аймактарның кыргыс дарлалынын үезинде тыва элээди оолдуң овур-хевирин тыва уруглар чогаалынга бир дугаар чуруурун оралдашкан чогаалчы.

Ынчангаш Ш.Сува ӊ ны ӊ «Кара-Баштыг» деп чечен чугаазы уруглар чогаалынга төөгү темазын дамчыштыр тыва элээди оолдуң, Кара-Баштыгның, овур-хевирин чедимчелиг чураан деп түңнелге келдивис.